Pierwsza pomoc przy porażeniu prądem, także przy pojazdach elektrycznych EV/HV

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje praktycznego szkolenia z pierwszej pomocy. Umiejętności ratownicze zdobywa się i utrwala wyłącznie na zajęciach z instruktorem, ćwicząc na manekinie i sprzęcie.

Porażenie prądem to jeden z tych wypadków, w których o życiu decydują pierwsze minuty, a nawet sekundy. Problem w tym, że osoba bez przeszkolenia często działa odruchowo i pogarsza sytuację: rzuca się na poszkodowanego, który wciąż jest pod napięciem, albo podchodzi do miejsca, gdzie sama za chwilę stanie się drugą ofiarą. W warsztatach i przy nowoczesnych autach dochodzi dziś jeszcze jedno, zupełnie nowe ryzyko: układy wysokiego napięcia w samochodach elektrycznych i hybrydowych. To dlatego stworzyliśmy jedyne w Polsce szkolenie BHP, które łączy pierwszą pomoc przy porażeniu prądem ze specyfiką pojazdów EV/HV i uprawnieniami SEP. W tym artykule pokazujemy, co naprawdę trzeba wiedzieć i robić, oraz czego absolutnie nie wolno.

Dlaczego porażenie prądem jest tak groźne

Prąd elektryczny przepływający przez ciało człowieka jest niebezpieczny nie dlatego, że "kopie", ale dlatego, że ingeruje w te układy, które w organizmie działają na sygnałach elektrycznych: serce, mięśnie i układ nerwowy. Skutki zależą od rodzaju prądu, napięcia, drogi przepływu przez ciało oraz czasu oddziaływania.

Co prąd robi z sercem

Najgroźniejszym następstwem porażenia jest zaburzenie pracy serca. Prąd zmienny (AC), z którym mamy do czynienia w instalacji domowej, najczęściej wywołuje migotanie komór: serce zamiast rytmicznie pompować krew, zaczyna chaotycznie drgać i przestaje skutecznie tłoczyć krew. Efektem jest zatrzymanie krążenia, a więc stan bezpośredniego zagrożenia życia. Prąd stały (DC) oraz wysokie napięcie częściej prowadzą do asystolii, czyli całkowitego zatrzymania czynności elektrycznej serca. W obu przypadkach bez szybkiej reakcji dochodzi do nieodwracalnego niedotlenienia mózgu.

Dlaczego "domowe" 230 V wcale nie jest niegroźne

Powszechnie pokutuje przekonanie, że prawdziwe zagrożenie to tylko wysokie napięcie, a gniazdko "co najwyżej kopnie". To błąd. Prąd zmienny niskiego napięcia, czyli domowe 230 V, jest groźny między innymi dlatego, że wywołuje skurcz tężcowy mięśni. W praktyce oznacza to, że poszkodowany, który chwycił przewód lub uszkodzone urządzenie, "przykleja się" do źródła i nie jest w stanie samodzielnie puścić. Im dłużej trwa kontakt, tym większe ryzyko śmiertelnych zaburzeń rytmu serca. To także powód, dla którego nie wolno chwytać porażonego gołą ręką: prąd przepłynie również przez ciało ratownika.

Oparzenia elektryczne, czyli rana, której nie widać

Porażenie prądem niemal zawsze zostawia ślad w postaci oparzeń elektrycznych. Charakterystyczne są rana wlotowa i rana wylotowa, czyli miejsca, w których prąd wszedł do ciała i z niego wyszedł. Tu kryje się pułapka: na zewnątrz takie oparzenia bywają niepozorne, czasem to tylko niewielki przebarwiony punkt na skórze. Tymczasem na drodze przepływu prąd uszkadza tkanki i narządy w głębi ciała: mięśnie, naczynia, nerwy. Dlatego każdy porażony prądem wymaga oceny lekarskiej, nawet jeśli wygląda i czuje się dobrze. Pozornie błahy wypadek może mieć poważne następstwa wewnętrzne, które ujawnią się z opóźnieniem.

Urazy towarzyszące

O porażeniu rzadko myśli się jak o urazie mechanicznym, a powinno. Skurcz tężcowy mięśni bywa tak silny, że prowadzi do złamań. Odrzucenie od źródła prądu albo upadek z wysokości (na przykład z drabiny czy podnośnika w warsztacie) może spowodować uraz kręgosłupa, głowy lub kończyn. Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa poszkodowanego porusza się tylko wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne dla ratowania życia, na przykład żeby udrożnić drogi oddechowe lub rozpocząć resuscytację.

Niskie kontra wysokie napięcie

Dla pierwszej pomocy kluczowe jest rozróżnienie dwóch światów: niskiego i wysokiego napięcia. Umowną granicą jest 1 kV, czyli 1000 V. Poniżej tej wartości mówimy o niskim napięciu (instalacja domowa, większość urządzeń), powyżej o wysokim (linie energetyczne, stacje, ale też układy napędowe pojazdów elektrycznych pracujące w zakresie kilkuset woltów). Ta różnica całkowicie zmienia sposób działania ratownika, co rozwijamy w kolejnych sekcjach.

Pierwsza pomoc przy porażeniu prądem krok po kroku

Poniższy schemat jest uniwersalny: sprawdza się przy porażeniu w domu, w warsztacie i przy pojeździe. Różnice dotyczące wysokiego napięcia i aut elektrycznych omawiamy dalej, ale zasada nadrzędna jest zawsze ta sama: najpierw bezpieczeństwo ratownika, dopiero potem pomoc poszkodowanemu. Martwy lub porażony ratownik nikomu nie pomoże.

1. Zadbaj o własne bezpieczeństwo, nie dotykaj poszkodowanego pod napięciem.
2. Odłącz zasilanie (bezpiecznik, wtyczka); jeśli to niemożliwe, odsuń źródło przedmiotem izolacyjnym (sucha deska, drążek).
3. Przy wysokim napięciu (linia, pojazd EV/HV) zachowaj dystans i wezwij służby, nie podchodź.
4. Wezwij pomoc, zadzwoń pod 112.
5. Sprawdź przytomność i oddech.
6. Brak oddechu, rozpocznij RKO 30:2 i użyj AED, gdy będzie dostępny.
7. Zaopatrz oparzenia i nie zostawiaj poszkodowanego do przyjazdu pogotowia.

Krok 1 i 2: bezpieczeństwo ratownika i uwolnienie spod napięcia

Zanim zrobisz cokolwiek innego, oceń sytuację. Jeśli poszkodowany wciąż ma kontakt ze źródłem prądu, dotknięcie go gołą ręką oznacza, że i przez ciebie popłynie prąd. Przy niskim napięciu w pierwszej kolejności odłącz zasilanie: wyłącz bezpiecznik, wyjmij wtyczkę z gniazdka, rozłącz obwód. Jeśli szybkie odłączenie jest niemożliwe, odsuń źródło lub poszkodowanego za pomocą przedmiotu izolacyjnego, na przykład suchej drewnianej deski, drążka albo trzonka. Stań na suchym, nieprzewodzącym podłożu. Nie używaj niczego mokrego ani metalowego.

Krok 3: wysokie napięcie, kiedy NIE podchodzić

To najważniejsza granica w całym schemacie. Przy wysokim napięciu zasady bezpiecznego uwalniania, które działają przy gniazdku, przestają obowiązywać, bo prąd potrafi przeskoczyć w postaci łuku elektrycznego, a wokół miejsca zwarcia z ziemią powstaje groźne napięcie krokowe. Dlatego przy zerwanej linii energetycznej lub gdy nie znasz napięcia, nie podchodź bliżej niż około 5 metrów i traktuj tę wartość jako ostrożnościową, a nie jako gwarancję bezpieczeństwa. Obowiązek: wezwij służby (pogotowie energetyczne, straż pożarną, pogotowie ratunkowe) i nie pozwól zbliżać się innym. Uwolnienie poszkodowanego spod wysokiego napięcia to zadanie dla wykwalifikowanych służb, nie dla przypadkowego świadka.

Krok 4: wezwij pomoc

Jak najszybciej zadzwoń pod numer 112 (lub 999). Jeśli na miejscu jest więcej osób, jedna dzwoni, druga zaczyna działać, dzięki czemu nie tracicie czasu. Podaj dokładną lokalizację, opisz co się stało (porażenie prądem), powiedz, czy chodzi o niskie czy wysokie napięcie i czy w grę wchodzi pojazd elektryczny, oraz ilu jest poszkodowanych i w jakim są stanie. Nie rozłączaj się pierwszy, dyspozytor może instruować cię przez telefon.

Krok 5 i 6: ocena oddechu oraz RKO i AED

Gdy masz pewność, że miejsce jest bezpieczne i poszkodowany nie jest już pod napięciem, sprawdź przytomność (zawołaj, delikatnie potrząśnij za ramiona) i oddech. Udrożnij drogi oddechowe, odchylając głowę i unosząc żuchwę, po czym przez maksymalnie 10 sekund patrz, słuchaj i wyczuwaj oddech. Jeśli poszkodowany nie oddycha prawidłowo, natychmiast rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową.

Schemat RKO dla dorosłego:

• 30 uciśnięć klatki piersiowej na 2 oddechy ratownicze, cykl powtarzany do skutku.
• Tempo uciśnięć: 100 do 120 na minutę.
• Głębokość uciśnięć: 5 do 6 cm, na środku klatki piersiowej, z pełnym zwolnieniem nacisku między uciśnięciami.

Resuscytację prowadź nieprzerwanie do przyjazdu pogotowia, do powrotu prawidłowego oddechu lub do całkowitego wyczerpania sił. Jak najszybciej użyj AED, czyli automatycznego defibrylatora zewnętrznego, jeśli jest dostępny. Urządzenie samo prowadzi ratownika głosem i obrazem, samo analizuje rytm serca i decyduje, czy potrzebne jest wyładowanie. W przypadku porażenia prądem, gdzie głównym zagrożeniem są zaburzenia rytmu serca, wczesna defibrylacja ma ogromne znaczenie dla przeżycia. Pamiętaj, by przed naklejeniem elektrod osuszyć klatkę piersiową, a samo urządzenie stosować zgodnie z komunikatami głosowymi.

Krok 7: oparzenia elektryczne

Gdy poszkodowany oddycha lub po przywróceniu oddechu, zajmij się oparzeniami. Ranę wlotową i wylotową schładzaj czystą, letnią wodą i osłoń jałowym, niebrudzącym opatrunkiem. Nie przekłuwaj pęcherzy, nie smaruj rany maściami ani domowymi specyfikami, nie odrywaj przyschniętych fragmentów odzieży. Pamiętaj, że niepozorna rana na skórze może maskować poważne uszkodzenia wewnętrzne, dlatego nawet przy "drobnym" oparzeniu poszkodowany wymaga oceny lekarskiej. Do czasu przyjazdu pogotowia nie zostawiaj poszkodowanego samego, obserwuj jego oddech i przytomność, bo stan może gwałtownie się pogorszyć. Jeśli straci oddech, wróć do RKO.

Porażenie prądem przy pojeździe elektrycznym i hybrydowym EV/HV, czego nie powie nikt inny

To jest sekcja, dla której powstał ten artykuł. Samochody elektryczne (EV) i hybrydowe (HV) wjechały do warsztatów, na parkingi i drogi szybciej, niż większość systemów szkoleń pierwszej pomocy zdążyła za tym nadążyć. Tymczasem to jest właśnie obszar, w którym łączymy pierwszą pomoc przy porażeniu prądem ze specyfiką pojazdów EV/HV i uprawnieniami SEP w jedynym takim szkoleniu BHP w Polsce. Powód jest prosty: tu standardowe odruchy ratownicze nie tylko nie pomagają, ale mogą zabić.

Dlaczego EV/HV to zupełnie inny poziom ryzyka

Klasyczny samochód spalinowy ma instalację 12 V, która sama w sobie nie stwarza ryzyka porażenia. Pojazd elektryczny lub hybrydowy ma natomiast dwa układy: niskonapięciowy (do zasilania świateł, elektroniki) oraz przede wszystkim układ wysokiego napięcia rzędu 200 do 800 V, który zasila silnik trakcyjny i jest połączony z baterią trakcyjną. To napięcie znajduje się wysoko ponad umownie bezpiecznym progiem napięcia dotykowego i mieści się w kategorii wysokiego napięcia istotnego dla ratownictwa. Kontakt z uszkodzonym układem HV może skończyć się ciężkim porażeniem, a uszkodzony pakiet baterii dokłada ryzyko łuku elektrycznego, pożaru i zjawiska niekontrolowanego rozbiegania termicznego (thermal runaway).

Jak rozpoznać układ wysokiego napięcia

Pierwszy sygnał to kolor pomarańczowy. W pojazdach EV/HV pomarańczowe są przewody i komponenty należące do układu wysokiego napięcia: grube kable biegnące pod podłogą, do silnika czy ładowarki pokładowej, a także obudowy elementów HV. Pomarańczowy to umowny, rozpoznawany w branży kod ostrzegawczy "tu jest wysokie napięcie, nie dotykaj". Dodatkowo pojazdy mają oznaczenia ostrzegawcze przy baterii i punktach serwisowych.

W praktyce ratowniczej obowiązuje jednak zasada dalej idąca, którą stosują służby: traktuj każdy pojazd jak elektryczny lub hybrydowy, dopóki nie wykluczysz takiego napędu. Po wypadku, przy zdeformowanym nadwoziu, nie zawsze da się od razu rozpoznać typ napędu, a pomyłka kosztuje zbyt wiele. Lepiej założyć obecność wysokiego napięcia i działać ostrożnie, niż uznać auto za "zwykłe" i się pomylić.

Odłączenie układu HV, co robi przeszkolony serwis, a czego NIE wolno świadkowi

Tu pojawia się najważniejsze rozróżnienie tej sekcji. W internecie krąży mnóstwo "poradników", jak rozłączyć baterię trakcyjną czy wyjąć tak zwany service plug. Potraktuj to jednoznacznie: sekwencja odłączenia układu wysokiego napięcia to czynność dla przeszkolonego serwisu lub służb ratowniczych, a nie dla przypadkowego świadka.

Co robi osoba przeszkolona (mechanik z odpowiednimi uprawnieniami, ratownik techniczny): działa według procedury producenta, w odpowiednich środkach ochrony (rękawice elektroizolacyjne, narzędzia izolowane), z potwierdzeniem braku napięcia, często odłączając wyznaczony rozłącznik serwisowy lub realizując procedurę bezpiecznego unieruchomienia pojazdu. To wymaga wiedzy, sprzętu i uprawnień.

Czego nie wolno robić świadkowi bez przeszkolenia:

• Nie otwieraj komory, nie szukaj "wtyczki serwisowej", nie próbuj rozłączać baterii trakcyjnej.
• Nie dotykaj pomarańczowych przewodów ani komponentów, zwłaszcza jeśli są uszkodzone, przecięte lub odsłonięte.
• Nie tnij nadwozia, nie przecinaj kabli, nie ingeruj w pakiet baterii.
• Nie zakładaj, że "skoro auto stoi i jest wyłączone, to jest bezpieczne".

Ryzyko utrzymuje się PO zatrzymaniu pojazdu

To jest informacja, która ratuje życie, a wciąż jest mało znana. W pojeździe EV/HV zagrożenie nie znika w chwili, gdy auto się zatrzyma i zgaśnie. Bateria trakcyjna może pozostawać groźna jeszcze około 10 minut po wyjęciu bezpieczników czy rozłączeniu układu, ponieważ w obwodach utrzymuje się ładunek. Co więcej, po uszkodzeniu pakietu baterii ryzyko nie tylko nie maleje, ale rośnie: pojawia się groźba łuku elektrycznego, pożaru oraz thermal runaway, czyli samopodtrzymującej się reakcji w ogniwach, która może doprowadzić do gwałtownego zapłonu nawet po pewnym czasie od zdarzenia. Dlatego uszkodzonego elektryka traktuje się z dużą ostrożnością długo po samym wypadku.

Sekwencja pierwszej pomocy przy aucie EV/HV

Łącząc powyższe, postępowanie świadka przy wypadku z udziałem pojazdu elektrycznego lub hybrydowego wygląda następująco:

1. Oceń scenę i własne bezpieczeństwo. Zakładaj, że masz do czynienia z pojazdem wysokonapięciowym, dopóki nie wykluczysz takiego napędu.
2. Nie dotykaj pomarańczowych elementów ani uszkodzonego pakietu baterii. Jeśli widzisz przecięte przewody HV, dym, ogień lub czujesz nietypowy zapach, zachowaj dystans.
3. Wezwij służby pod 112 i wyraźnie zaznacz, że chodzi o pojazd elektryczny lub hybrydowy. Ta informacja zmienia sposób działania straży pożarnej i pogotowia.
4. Jeśli możesz zrobić to bezpiecznie, czyli poszkodowany nie ma kontaktu z układem HV, a scena jest stabilna, udziel pierwszej pomocy według standardowego schematu: oceń oddech, w razie potrzeby RKO 30:2 i AED.
5. Odłączenie układu HV zostaw przeszkolonemu serwisowi lub służbom. Twoim zadaniem jest podtrzymanie życia i niedopuszczenie, by ktokolwiek stał się kolejną ofiarą.

Innymi słowy: przy aucie EV/HV pierwsza pomoc dla poszkodowanego wygląda tak samo (oddech, RKO, AED), ale całe otoczenie tej pomocy, ocena ryzyka, decyzja o podejściu i o tym, czego nie ruszać, jest zupełnie inna. Tej różnicy nie da się nauczyć z jednego akapitu, dlatego ćwiczymy ją na szkoleniu praktycznym. Więcej o samej pracy przy układach wysokiego napięcia w samochodach piszemy w materiale o pracy przy wysokim napięciu w pojazdach elektrycznych, a o tym, jakie uprawnienia są tu potrzebne, w tekście o uprawnieniach SEP do 1 kV dla mechaników EV/HV.

Obowiązki pracodawcy: pierwsza pomoc to nie dobra wola, to wymóg prawa

Organizacja pierwszej pomocy w zakładzie pracy nie jest kwestią dobrej woli pracodawcy, lecz jego obowiązkiem.

Obowiązek: zgodnie z art. 209¹ Kodeksu pracy pracodawca jest zobowiązany wyznaczyć pracowników do udzielania pierwszej pomocy oraz zapewnić im odpowiednie przeszkolenie i środki niezbędne do jej udzielania. Innymi słowy: w firmie muszą być konkretne, wyznaczone osoby, które potrafią udzielić pierwszej pomocy, a nie tylko apteczka stojąca na półce.

Obowiązek: system pierwszej pomocy musi być adekwatny do rodzaju i poziomu zagrożeń. Zgodnie z paragrafem 44 ogólnych przepisów BHP pracodawca zapewnia środki do udzielania pierwszej pomocy, a ich rodzaj, ilość oraz usytuowanie punktów i apteczek ustala się odpowiednio do rodzajów i nasilenia występujących zagrożeń. W praktyce oznacza to prostą zależność: im wyższe ryzyko, tym wyższe wymagania. Tam, gdzie pracownicy mają do czynienia z prądem, a tym bardziej z układami wysokiego napięcia pojazdów EV/HV, system pierwszej pomocy (liczba przeszkolonych osób, wyposażenie, dostęp do AED, procedury) powinien być odpowiednio mocniejszy niż w biurze.

Zalecenie: w warsztacie, który obsługuje pojazdy elektryczne i hybrydowe, warto spiąć trzy rzeczy w jeden spójny system kompetencji: pierwszą pomoc przy porażeniu prądem, wiedzę o specyfice EV/HV oraz uprawnienia SEP do pracy przy urządzeniach elektrycznych. Pracownik, który zna ryzyko, potrafi go unikać i wie, jak zareagować, gdy mimo wszystko dojdzie do wypadku, to najlepsze zabezpieczenie zarówno dla niego, jak i dla pracodawcy. Szerzej o organizacji bezpieczeństwa przy tego typu pojazdach piszemy w opracowaniu o BHP przy pojazdach elektrycznych i hybrydowych.

Najczęstsze błędy przy porażeniu prądem

Wiele tragedii bierze się nie z braku chęci pomocy, lecz z powielania błędnych odruchów. Oto te, które zdarzają się najczęściej:

• Dotknięcie poszkodowanego, który wciąż jest pod napięciem. Najczęstszy i najgroźniejszy błąd. Ratownik staje się drugą ofiarą, a zamiast jednego poszkodowanego są dwaj.
• Podchodzenie do wysokiego napięcia. Zbliżanie się do zerwanej linii czy uszkodzonego układu HV, lekceważenie ryzyka łuku i napięcia krokowego.
• Używanie mokrych lub metalowych przedmiotów do odsuwania źródła prądu. Woda i metal przewodzą prąd, więc taki "izolator" tylko pogarsza sytuację.
• Lekceważenie wypadku, bo "nic nie widać". Niepozorne oparzenie wlotowe i wylotowe może maskować poważne uszkodzenia wewnętrzne. Każdy porażony wymaga oceny lekarskiej.
• Zbyt późne wezwanie pomocy albo czekanie z telefonem do 112, aż "zobaczymy, czy to coś poważnego". Przy zatrzymaniu krążenia liczy się każda minuta.
• Przerywanie RKO bez powodu lub prowadzenie go w złym tempie czy zbyt płytko. Skuteczna resuscytacja to 100 do 120 uciśnięć na minutę i głębokość 5 do 6 cm.
• Brak użycia AED, choć było dostępne. Strach przed urządzeniem jest niepotrzebny, AED samo prowadzi ratownika i samo decyduje o wyładowaniu.
• Przy aucie elektrycznym: traktowanie go jak "zwykłego" samochodu i próby majsterkowania przy układzie HV. Odłączenie wysokiego napięcia to zadanie dla przeszkolonego serwisu lub służb.

Podsumowanie

Porażenie prądem to wypadek, w którym wiedza i zimna krew ratują życie. Najważniejsze zasady są proste: najpierw zadbaj o własne bezpieczeństwo, odłącz lub bezpiecznie usuń źródło prądu, przy wysokim napięciu zachowaj dystans i wezwij służby, wezwij pomoc pod 112, oceń oddech, a w razie jego braku prowadź RKO 30:2 w tempie 100 do 120 na minutę i na głębokość 5 do 6 cm, korzystając z AED, gdy tylko będzie dostępny. Każdy porażony, nawet ten, który "czuje się dobrze", wymaga oceny lekarskiej.

W świecie pojazdów elektrycznych i hybrydowych dochodzi nowy wymiar tego ryzyka: układy wysokiego napięcia rzędu 200 do 800 V, pomarańczowe przewody, zagrożenie utrzymujące się po wypadku oraz żelazna zasada, że odłączenie układu HV to zadanie dla przeszkolonych, nie dla świadka. To wiedza, której nie zdobędzie się z ulotki ani jednego artykułu, dlatego tak ważne jest praktyczne szkolenie.

Skorzystaj z pakietu, który jako jedyny w Polsce łączy pierwszą pomoc przy porażeniu prądem ze specyfiką pojazdów EV/HV oraz uprawnieniami SEP. Wszystko od jednego dostawcy, z dojazdem w całej Polsce i w formie szkolenia praktycznego, na sprzęcie i z ćwiczeniami, a nie tylko w teorii. Zobacz szczegóły naszego szkolenia z pierwszej pomocy, sprawdź najbliższe terminy lub skontaktuj się z nami, aby dopasować program do Twojego zespołu. Szkolimy między innymi elektromechaników i mechaników pojazdów elektrycznych.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje praktycznego szkolenia z pierwszej pomocy. Aby nauczyć się prawidłowo udzielać pierwszej pomocy, w tym RKO i obsługi AED, weź udział w szkoleniu praktycznym prowadzonym przez wykwalifikowanego instruktora.