Zgodne z wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC) 2021.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje praktycznego szkolenia z pierwszej pomocy. Rękoczynów ratujących życie uczysz się na zajęciach praktycznych z instruktorem.
Zadławienie, czyli niedrożność dróg oddechowych spowodowana ciałem obcym, potrafi rozwinąć się w kilka sekund. Kęs jedzenia, mały przedmiot czy łyk napoju trafiają nie tam, gdzie powinny, i blokują przepływ powietrza. W takiej sytuacji liczy się każda chwila, a osoba, która jest obok, staje się pierwszym ratownikiem. Warto wiedzieć dokładnie, co robić, bo prawidłowa reakcja w pierwszej minucie często decyduje o życiu. Poniżej znajdziesz schemat postępowania u osoby dorosłej, u dziecka powyżej 1 roku życia oraz u niemowlęcia, u którego obowiązują inne zasady.
Rękoczyn Heimlicha to uciśnięcia nadbrzusza stosowane przy ciężkim zadławieniu u osoby dorosłej i dziecka powyżej 1 roku. Ratownik staje za poszkodowanym, obejmuje go i wykonuje energiczne uciśnięcia do wewnątrz i ku górze, aby wytworzyć ciśnienie usuwające ciało obce z dróg oddechowych. U niemowląt rękoczynu Heimlicha nie wolno stosować.
Zanim przejdziemy do konkretnych rękoczynów, trzeba odróżnić dwie sytuacje. Przy łagodnym zadławieniu poszkodowany wciąż nabiera powietrza, kaszle i potrafi mówić, a drogi oddechowe są tylko częściowo zamknięte. Przy ciężkim zadławieniu niedrożność jest na tyle duża, że kaszel zanika lub jest bezgłośny, a osoba nie może oddychać. To rozróżnienie wyznacza całe dalsze postępowanie, dlatego zaczynamy właśnie od rozpoznania.
Jak rozpoznać zadławienie, kaszel skuteczny czy nieskuteczny
Najprostsze i najważniejsze pytanie, jakie możesz zadać, brzmi: "Czy się dławisz?". Jeśli poszkodowany odpowiada, mówi lub krzyczy, jego drogi oddechowe są drożne na tyle, że przepływa przez nie powietrze. Kluczowa jest ocena kaszlu, bo to on rozstrzyga, czy masz interweniować rękoczynami, czy raczej nie przeszkadzać organizmowi w samodzielnej obronie.
Zadławienie łagodne, kaszel skuteczny
O zadławieniu łagodnym mówimy, gdy poszkodowany głośno kaszle, łapie oddech między kolejnymi atakami kaszlu i jest w stanie wydobyć z siebie głos. Kaszel jest tu najskuteczniejszym mechanizmem usuwania ciała obcego, znacznie silniejszym niż cokolwiek, co zrobisz rękami. Zachęcaj wtedy do dalszego kaszlu i nie wykonuj uderzeń ani uciśnięć. Zostań przy poszkodowanym, obserwuj go uważnie i bądź gotowy do działania, gdyby kaszel zaczął słabnąć, bo łagodne zadławienie potrafi w każdej chwili przejść w ciężkie.
Zadławienie ciężkie, kaszel nieskuteczny
Zadławienie ciężkie rozpoznasz po tym, że kaszel jest cichy lub znika zupełnie, poszkodowany nie może mówić ani nabrać powietrza, a często łapie się rękami za szyję. Z czasem pojawia się sinica, czyli zasinienie warg i twarzy, świszczący wdech lub całkowity bezdech, a w końcu utrata przytomności. To stan bezpośredniego zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowego działania według schematu opisanego niżej. Jeśli jest przy tobie druga osoba, od razu poproś ją o wezwanie pomocy pod numer 112.
Pierwsza pomoc przy zadławieniu u osoby dorosłej
U przytomnej, ciężko zadławionej osoby dorosłej postępuj według poniższego schematu. To jest właśnie sekwencja, którą najczęściej wyszukują ratownicy przygodni i którą warto mieć utrwaloną, zanim będzie potrzebna.
- Zapytaj "Czy się dławisz?" i zachęć do kaszlu, jeśli poszkodowany kaszle.
- Jeśli kaszel jest nieskuteczny, pochyl poszkodowanego do przodu.
- Wykonaj 5 silnych uderzeń nadgarstkiem między łopatki.
- Jeśli to nie pomoże, stań za poszkodowanym i wykonaj 5 uciśnięć nadbrzusza (rękoczyn Heimlicha).
- Naprzemiennie powtarzaj 5 uderzeń i 5 uciśnięć, aż ciało obce wypadnie.
- Jeśli poszkodowany straci przytomność, zadzwoń pod 112 i rozpocznij RKO.
5 uderzeń międzyłopatkowych
Stań z boku i nieco za poszkodowanym. Jedną ręką podtrzymaj jego klatkę piersiową i mocno pochyl go do przodu, tak aby głowa znalazła się nisko, bo wtedy ciało obce, które się uwolni, ma szansę wypaść na zewnątrz, a nie cofnąć się głębiej w drogi oddechowe. Nasadą dłoni wykonaj do pięciu zdecydowanych uderzeń w okolicę między łopatkami. Po każdym uderzeniu sprawdź, czy przeszkoda już ustąpiła. Nie musisz wykonywać wszystkich pięciu uderzeń za wszelką cenę, jeśli ciało obce wypadnie wcześniej, natychmiast przerwij.
5 uciśnięć nadbrzusza, rękoczyn Heimlicha
Jeśli pięć uderzeń między łopatki nie udrożniło dróg oddechowych, przejdź do uciśnięć nadbrzusza. Stań za poszkodowanym, obejmij go ramionami na wysokości górnej części brzucha, między pępkiem a mostkiem. Jedną rękę zaciśnij w pięść i ułóż kciukiem w stronę brzucha, drugą chwyć pięść od zewnątrz. Wykonaj do pięciu energicznych uciśnięć skierowanych do wewnątrz i ku górze, każde jako osobny, zdecydowany ruch mający na celu wypchnięcie ciała obcego. Jeśli przeszkoda ustąpi przed wykonaniem pięciu uciśnięć, przerywasz natychmiast. Gdy ani uderzenia, ani uciśnięcia nie przynoszą efektu, wracaj na zmianę do pięciu uderzeń i pięciu uciśnięć, aż do skutku lub do utraty przytomności przez poszkodowanego.
Co zrobić, gdy poszkodowany traci przytomność
Jeżeli mimo Twoich działań osoba traci przytomność, ostrożnie ułóż ją na podłożu, zadzwoń lub poproś kogoś o telefon pod numer 112 i bez zwłoki rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową. RKO u osoby nieprzytomnej rozpoczyna się od uciśnięć klatki piersiowej, a same uciśnięcia mogą dodatkowo pomóc w usunięciu ciała obcego. Pełną sekwencję resuscytacji u dorosłego omawiamy w osobnym poradniku RKO krok po kroku u osoby dorosłej. Przy każdej próbie wdechów sprawdzaj, czy w jamie ustnej nie widać ciała obcego, które można usunąć.
Zadławienie u dziecka powyżej 1 roku życia
U dziecka, które skończyło rok, postępujesz tak samo jak u osoby dorosłej, dostosowując jedynie siłę do jego wielkości. Najpierw oceniasz kaszel. Jeśli dziecko skutecznie kaszle, zachęcasz je do dalszego kaszlu i czujnie obserwujesz. Jeśli kaszel staje się nieskuteczny, pochyl dziecko do przodu i wykonaj do pięciu uderzeń między łopatki nasadą dłoni. Gdy to nie pomaga, przejdź do pięciu uciśnięć nadbrzusza, czyli rękoczynu Heimlicha, klękając lub stając za dzieckiem zależnie od jego wzrostu i dobierając siłę do jego budowy. Sekwencję pięć uderzeń i pięć uciśnięć powtarzasz naprzemiennie. Jeśli dziecko straci przytomność, wezwij pomoc pod 112 i rozpocznij resuscytację. U dzieci szczególnie istotne jest, by reagować spokojnie, bo panika opiekuna dodatkowo przeraża małego poszkodowanego.
Zadławienie u niemowlęcia poniżej 1 roku życia, bez Heimlicha
U niemowlęcia, czyli dziecka poniżej pierwszego roku życia, rękoczynu Heimlicha nie wolno stosować. Uciśnięcia nadbrzusza grożą u tak małego organizmu poważnym uszkodzeniem wątroby i innych narządów wewnętrznych. Zamiast tego stosuje się naprzemiennie pięć uderzeń między łopatki i pięć uciśnięć klatki piersiowej. Przez cały czas dbaj o podparcie głowy i szyi niemowlęcia, bo nie utrzymuje ono głowy samodzielnie.
5 uderzeń międzyłopatkowych
Ułóż niemowlę twarzą w dół na swoim przedramieniu, głową niżej niż tułów, podtrzymując żuchwę i głowę dłonią, ale nie uciskając przy tym tkanek miękkich gardła. Przedramię możesz dodatkowo oprzeć na udzie. Nasadą drugiej dłoni wykonaj do pięciu uderzeń w okolicę między łopatkami, miarkując siłę do wielkości dziecka. Po każdym uderzeniu sprawdzaj, czy ciało obce się pojawiło, i przerwij, gdy tylko drogi oddechowe staną się drożne.
5 uciśnięć klatki piersiowej
Jeśli uderzenia między łopatki nie pomogły, obróć niemowlę na plecy, nadal trzymając głowę niżej niż tułów i podpierając ją dłonią oraz przedramieniem. Dwoma palcami wykonaj do pięciu uciśnięć klatki piersiowej w dolnej połowie mostka, mniej więcej w miejscu, gdzie uciska się przy resuscytacji, lecz wolniej i bardziej zdecydowanie niż przy masażu serca. Naprzemiennie powtarzaj pięć uderzeń między łopatki i pięć uciśnięć klatki piersiowej. Jeśli niemowlę straci przytomność, wezwij pomoc pod 112 i rozpocznij resuscytację dostosowaną do niemowlęcia. To właśnie te różnice, kruchość niemowlęcia i zupełnie inny chwyt, najlepiej przećwiczyć na zajęciach, bo z opisu trudno wyczuć właściwą siłę.
Rękoczyn Heimlicha, u kogo nie wolno wykonywać
Rękoczyn Heimlicha jest skuteczny u dorosłych i dzieci powyżej roku, ale są sytuacje, w których uciśnięć nadbrzusza nie stosujemy. Najważniejsza zasada dotyczy niemowląt poniżej 1 roku życia, u których rękoczyn jest przeciwwskazany, a zamiast niego wykonuje się uderzenia między łopatki i uciśnięcia klatki piersiowej, jak opisano wyżej.
Drugą grupą są kobiety w zaawansowanej ciąży oraz osoby ze znaczną otyłością. U nich obwód brzucha i powiększona macica uniemożliwiają skuteczne i bezpieczne uciśnięcie nadbrzusza. W tych przypadkach uderzenia między łopatki wykonuje się tak samo, natomiast zamiast uciśnięć nadbrzusza stosuje się uciśnięcia klatki piersiowej, obejmując poszkodowanego wyżej, na wysokości dolnej części mostka. Sama naprzemienna zasada pięć i pięć pozostaje bez zmian.
Czego nie robić przy zadławieniu
Kilka odruchów, które wydają się pomocne, w rzeczywistości pogarszają sytuację. Najważniejszy z nich to wkładanie palców do gardła. Nie wykonuj ślepego wygarniania palcem, czyli wsuwania palca do jamy ustnej na wyczucie, gdy nie widzisz ciała obcego. Takim ruchem łatwo wepchnąć przeszkodę głębiej i zamienić częściową niedrożność w całkowitą, a dodatkowo można uszkodzić gardło lub sprowokować wymioty. Ciało obce usuwasz tylko wtedy, gdy je widzisz i możesz pewnie chwycić.
Nie trać też czasu na podawanie wody do popicia, klepanie po plecach na siedząco bez pochylenia poszkodowanego ani na szukanie domowych sposobów. Przy skutecznym kaszlu nie przerywaj go uderzeniami, bo to organizm radzi sobie najlepiej. I nie zostawiaj poszkodowanego samego, nawet jeśli ciało obce wypadło, obserwuj go jeszcze przez jakiś czas, a po epizodzie ciężkiego zadławienia zalecana jest konsultacja lekarska, zwłaszcza jeśli stosowano uciśnięcia nadbrzusza.
Tabela porównawcza, postępowanie według wieku
| Poszkodowany | Pierwszy krok | Drugi krok | Rękoczyn Heimlicha |
|---|---|---|---|
| Dorosły | 5 uderzeń międzyłopatkowych | 5 uciśnięć nadbrzusza | Tak |
| Dziecko powyżej 1 r.ż. | 5 uderzeń międzyłopatkowych | 5 uciśnięć nadbrzusza | Tak |
| Niemowlę poniżej 1 r.ż. | 5 uderzeń międzyłopatkowych | 5 uciśnięć klatki piersiowej | Nie |
Najczęstsze pytania
Ile uderzeń i uciśnięć wykonać przy zadławieniu?
Schemat jest stały: pięć uderzeń między łopatki, a jeśli nie pomogą, pięć uciśnięć (nadbrzusza u dorosłego i dziecka powyżej roku, klatki piersiowej u niemowlęcia). Następnie powtarzasz te cykle naprzemiennie, pięć i pięć, aż ciało obce wypadnie albo poszkodowany straci przytomność.
Czy rękoczyn Heimlicha można wykonać u niemowlęcia?
Nie. U niemowlęcia poniżej pierwszego roku życia rękoczyn Heimlicha jest przeciwwskazany ze względu na ryzyko uszkodzenia narządów wewnętrznych. Zamiast niego stosuje się pięć uderzeń między łopatki i pięć uciśnięć klatki piersiowej, z głową ułożoną niżej niż tułów.
Co robić, gdy zadławiona osoba straci przytomność?
Ułóż ją na podłożu, wezwij pomoc pod numer 112 i rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową od uciśnięć klatki piersiowej. Przy każdej próbie wdechów sprawdź, czy w ustach nie widać ciała obcego, które można usunąć. Krok po kroku opisuje to nasz poradnik o resuscytacji u dorosłego.
Czy przy łagodnym zadławieniu trzeba uderzać między łopatki?
Nie. Jeśli poszkodowany skutecznie kaszle, mówi i nabiera powietrza, najlepszym działaniem jest zachęcanie go do dalszego kaszlu. Uderzenia i uciśnięcia rezerwujemy dla zadławienia ciężkiego, gdy kaszel staje się nieskuteczny lub znika.
Gdzie nauczyć się tych rękoczynów w praktyce?
Najlepiej na kursie pierwszej pomocy, gdzie pod okiem instruktora ćwiczy się każdy chwyt na fantomie. Zapraszamy na nasze szkolenie z pierwszej pomocy, podczas którego ćwiczysz na fantomie osoby dorosłej oraz na fantomie niemowlęcia, a zajęcia prowadzi czynny ratownik medyczny. Aktualne daty znajdziesz w zakładce terminy.
Umiejętność reagowania przy zadławieniu przydaje się w domu, w restauracji i w zakładzie pracy. Zadławienie należy do częstszych zdarzeń tam, gdzie podaje się posiłki i gdzie przebywają dzieci, dlatego szczególnie warto je przećwiczyć w branżach podwyższonego ryzyka, na przykład w gastronomii oraz w szkołach i placówkach oświatowych. Jeśli zastanawiasz się, kogo w firmie objąć przeszkoleniem z pierwszej pomocy, pomoże nasz artykuł o tym, kogo szkolić z pierwszej pomocy w firmie. Masz pytania o szkolenie dla swojego zespołu? Skontaktuj się z nami, dobierzemy zakres i termin do Twoich potrzeb.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje praktycznego szkolenia z pierwszej pomocy. Rękoczynów ratujących życie uczysz się na zajęciach praktycznych z instruktorem.